PDFDrukujEmail

Historia rozwoju czołgu PT-91 Twardy - od T-72 Jaguar do PT-91M Pendekar

Wpisany przez Redakcja Militarium 20 listopada 2014

Pierwsze czołgi T-72 (Obiekt 172M) w ilości 20 sztuk zostały zakupione przez Polskę i dostarczone w 1978 r. Po przygotowaniu przez biuro konstrukcyjne Uralskich Zakładów nr 183, późniejszych zakładów "Urałwagonzawod" w 1976 r. eksportowej odmiany czołgu, oznaczonej T-72 (Obiekt 172E1), licencję na produkcję tego czołgu zakupiono w 1979 r. Montaż seryjny pojazdu nazwanego T-72 Jaguar uruchomiono w 1981 r. w Kombinacie Urządzeń Mechanicznych Bumar-Łabędy, a dostawy do jednostek - w następnym roku. Kolejne zmiany w konstrukcji pojazdu opracowane w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych przez "Urałwagonzawod" i skutkujące powstaniem zmodyfikowanej wersji T-72, oznaczonej dla kontrahentów zagranicznych T-72M (Obiekt 172E2-E4), a następnie odmiany T-72A (Obiekt 174), czyli eksportowej T-72M1 (Obiekt 172E5-E6), spowodowały, że na mocy umowy licencyjnej przekazano Polsce dokumentację tych wersji. W latach 1981-1985 wyprodukowano w Polsce 218 sztuk czołgów T-72 dla Wojska Polskiego, w latach 1985-1986 - 183 sztuki wersji T-72M, a w latach 1986-1991 - 352 sztuki czołgów T-72M1.

alt

Czołg T-72M1 polskich Wojsk Lądowych. Zdjęcie - MON

Już w 1982 r. w KUM Bumar-Łabędy podjęto pracę nad głębszą modyfikacją czołgu T-72. Zakładała ona wprowadzenie poprawek w produkcji niektórych podzespołów, zastosowanie fartuchów metalowych na butrach kadłuba, osłon przeciwkumulacyjnych na przedniej płycie kadłuba i wieży oraz nowych gąsienic. Zamiast oryginalnych przyrządów obserwacyjno-celowniczych działonowego TPD-K1 i TPN-3-49 z reflektorem podczerwieni Ł-4 Łuna-4 oraz analogowego przelicznika balistycznego zamierzano zamontować system kierowania ogniem Merida-J, stanowiący zmodyfikowaną wersję systemu Merida zastosowanego w zmodernizowanym w Polsce czołgu T-55AM. Wymienione miały być również przyrząd przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-3 i przyrząd obserwacyjny kierowcy TWNE-4B.

Od Wilka do Twardego

W 1986 r. Departament Rozwoju i Wdrożeń Ministerstwa Obrony Narodowej rozpoczął projekt polskiej modernizacji czołgu T-72, spełniającego wymagania wojska, ale wówczas już nie najnowocześniejszego - w ZSRR produkowano w tym czasie już wozy kolejnej wersji T-72B (Obiekt 184), a przede wszystkim znacznie nowocześniejsze T-80U (Obiekt 219AS). Prace nad modernizacją remontową czołgu T-72 kryptonim Wilk rozpoczęto w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Urządzeń Mechanicznych w 1986 r. Założeniem programu było opracowanie pakietu modernizacyjnego dla czołgów T-72, zwiększającego znacznie ich możliwości bojowe, a następnie przebudowa wszystkich wozów, w ramach remontów, do jednolitego standardu. Wymagane możliwości bojowe oparto na dostępnych informacjach o czołgu T-72S. Modyfikacje objąć miały zastosowanie modułów pancerza reaktywnego ERAWA i gumowo-metalowych fartuchów osłaniających układ jezdny, zderzaków elastomerowych zawieszenia, montaż wzmocnionego silnika wysokoprężnego W46-6 o deklarowanej mocy 625 kW (850 KM) ze zmianami w układzie zasilania i wydajniejszym układem chłodzenia oraz zmodyfikowanym systemem przeniesienia napędu, mikroprocesorowego systemu sterująco-diagnostycznego silnika, nowego systemu kierowania ogniem Merida-1 - Drawa z pasywnym torem nocnym, urządzenia diagnostycznego stabilizatora armaty, pasywnego przyrządu obserwacyjnego dowódcy POD-72 Liswarta i pasywnego przyrządu obserwacyjnego kierowcy PNK-72 Radomka, systemu ostrzegania o opromieniowaniu WPL-1 Bobrawa lub nowszego SSC-1 Obra wraz z wyrzutniami granatów dymnych WPD-1 Tellur i WWGD-1 Erb, radiostacji UKF R-173 i czołgowego telefonu wewnętrznego R-174, podwieszanego do stropu kadłuba siedziska kierowcy, nowego włazu ewakuacyjnego, a także innych usprawnień, w tym poprawienia egronomii pracy załogi. Wyposażenie dodatkowe miało obejmować nowy trał elektromagnetyczny TEM-7 i szkolną lufę wkładkową kalibru 23 mm do armaty 2A46M. Przewidywano, że program Wilk zakończy się modernizacją pojazdów T-72, T-72A, T-72M1 i T-72M1D, ponadto ostatecznie ustalono, że nowoprodukowanym w KUM Bumar-Łabędy czołgiem będzie licencyjny rosyjski T-72S, czyli zubożony T-72B. Negocjacje w sprawie licencji na ten ostatni pojazd rozpoczęto również w 1988 r., jednak strona polska chciała przejęcia dokumentacji jako różnicowej, jak w przypadku czołgu T-55, natomiast Rosjanie traktowali T-72S jako nowy czołg i stawiali warunek sygnowania nowej umowy licencyjnej. Ostatecznie, po odzyskaniu przez Polskę suwerenności i przemianach ustrojowych, rozmowy przerwano i nie wyrażono zgody na podpisanie umowy z ZSRR. Prototypy czołgów T-72 Wilk zbudowano w 1990 r.

alt

W tym samym roku MON podjęło decyzję o kontynuację projektu modernizacji T-72, jak i rozpoczęciu prac nad stworzeniem polskiego czołgu nowej generacji siłami własnego przemysłu zbrojeniowego, bazując na doświadczeniach z projektu Wilk oraz otwierających się możliwościach dostępu do technologii zagranicznych. W grudniu 1990 r. połączono prace OBRUM i ZPS Bumar-Łabędy oraz zweryfikowno częściowo zakres przyszłej modernizacji pojazdu. W wyniku przeprowadzonych analiz za najważniejsze wady T-72M1 uznano słabe opancerzenie w wersji bazowej, niską ruchliwość pojazdu, niedostateczną celność ognia spowodowaną brakiem nowoczesnego systemu kierowania ogniem i przestarzałą konstrukcją armaty, sposobu jej mocowania i systemu stabilizacji, niską skuteczność ognia, spowodowaną brakiem pasywnych nocnych przyrządów obserwacyjno-celowniczych oraz nowoczesnej amunicji przeciwpancernej. Prace, rozpoczęte w lipcu 1991 r., prowadzone przez OBRUM, we współpracy z ZPS Bumar-Łabędy oraz Wojskowym Instytutem Techniki Pancernej i Samochodowej doprowadziły do zbudowania w 1992 r. prototypu czołgu nazwanego, z uwagi na duży zakres wprowadzonych zakres zmian, PT-91 Twardy. Dodatkowo, możliwość kontaktów z przedsiębiorstwami zagranicznymi spowodowała, że przeanalizowano wprowadzenie nowoczesnych komponentów, np. możliwość montażu nowoczesnej kamery termowizyjnej w systemie kierowania ogniem.

Produkcja i wdrożenie czołgów PT-91 Twardy w Wojsku Polskim

Większość wymienionych powyżej udoskonaleń zastosowanych w projekcie Wilk wprowadzono w seryjnych wozach Twardy. Prototypy PT-91 badano w latach 1992-1994 r. Po pozytywnym przeprowadzeniu prób, pierwsze czołgi PT-91 Twardy z seryjnej partii próbnej przyjęto do uzbrojenia Sił Zbrojnych RP w lutym 1995 r.

Czołg PT-91 w pierwszej wersji jest zmodernizowanym pojazdem T-72M1. Osłona pancerna jest wykonana analogicznie, jak w protoplaście, tj. kadłub spawany z jednolitych blach stali pancernej o grubości 80 mm, za wyjątkiem płyty górnej przedniej, która wykonana jest z dwóch płyt pancernych o grubości, pomiędzy którymi znajduje się warstwa szkłotekstolitu. Łączna grubość płyty wynosi około 230 mm. Wieża odlewana ze stali pancernej o różnej grubości. W części czołowo-bocznej grubość pancerza wieży wynosi około 280 mm - zastosowano komory, które wypełniono ceramicznymi rdzeniami piaskowymi, tj. form z piasku ceramicznego zbrojonymi prętami stalowymi. Na częściach kadłuba i wieży najbardziej narażonych na ostrzał zastosowano pancerz reaktywny ERAWA, składającego się z materiału wybuchowego umieszczonego pomiędzy dwoma płytami stalowymi - w wersji ERAWA-1 zastosowano jedną warstwę materiału wybuchowego, natomiast w odmianie ERAWA-2 - dwie warstwy. Pancerz reaktywny ma zmniejszać prawdopodobieństwo przebicia pancerza zasadniczego przez głowice kumulacyjne o 50 do 70%, a rdzeniowe od 20 do 30%, w zależnosci od typu pocisku i kąta trafienia. Poza tym wersja ERAWA-2 zmniejsza skuteczność penetratorów formowanych wybuchowo EFP. Elementy pancerza mają być odporne na trafienia pociskami kalibrów od 7,62 mm do 14,5 mm oraz odłamkami pocisków artyleryjskich kalibrów do 82 mm. Moduły pancerza reaktywnego pokryto materiałem 1K2KS pochłaniającym częściowo promieniowanie mikrofalowe w zakresie 8-16 GHz.

 alt

Czołg PT-91 Twardy w pierwszej wersji produkcyjnej. Zdjęcie - MON

Uzbrojenie zasadnicze czołgu PT-91 stanowi gładkolufowa armata D-81T Rapira-3 (2A46) kalibru 125 mm L/51. Do strzelania używa się nabojów rozdzielnego ładowania z pociskami podkalibrowymi stabilizowanymi brzechwowo z odrzucanym sabotem, pociskami kumulacyjnymi i pociskami odłamkowo-burzącymi oraz pociskami ćwiczebnymi, ładowanymi za pomocą elektromechanicznego układu załadowania o pojemności 22 nabojów. Dodatkowe 17 nabojów znajduje się w regałach amunicyjnych w kadłubie i wieży. Armata stabilizowana jest przez elektrohydrauliczny układ 2E28M Sireń z modułem diagnostycznym PDSU-1. W wieży znajduje się sprzężony karabin maszynowy PKT kalibru 7,62 mm z zapasem amunicji 2000 nabojów, natomiast na wieżyczce dowódcy zamontowano wielkokalibrowy karabin maszynowy NSW-12,7 Utios kalibru 12,7 mm strerowany ręcznie, z zapasem 300 nabojów.

System kierowania ogniem działonowego w wersji SKO-1M Drawa obejmuje zmodernizowany celownik dzienny działonowego TPD-K1/M z dalmierzem laserowym, celownik nocny działonowego PCN-A z mikrokanalikowym wzmacniaczem obrazu, czujniki kąta podniesienia armaty, kąta położenia wieży, pochylenia i przechylenia czołgu, obrotu, temperatury ładunku i meteorologiczny, blok elektroniki z przelicznikiem balistycznym i serwomechanizmem przesunięcia znaku celowniczego, panele kontrolne dowódcy i działonowego, wyswietlacz monitora dowódcy. System posiada czujnik położenia lustra celownika działonowego. W wersji SKO-1 Drawa-T celownik nocny PCN-A zastąpiono celownikiem PCT z izraelskim termowizorem El-Op Thermal Elbow Sight z chłodzoną matrycą. System Drawa może pracować w trzech trybach - automatycznym, z włączoną stabilizacją, do strzelania w czasie ruchu czołgu, ręcznym, z wyłączoną stabilizacją, do strzelania z postoju oraz awaryjnym - w przypadku braku zasilania, nie posiada jednak układ automatycznego śledzenia celu. Poza tym działonowy dysponuje peryskopami optycznymi TNPA-65 i TNP-165A. Dowódca czołgu posiada pasywny przyrząd obserwacyjny POD-72 Liswarta oraz persykopy optyczne TNPO-160 i TNPA-65, a kierowca - pasywny przyrząd obserwacyjny PNK-72 Radomka oraz persykopy optyczne TNPA-65 i TNPO-168W. Systemy ochrony pojazdu to układ samoosłony SSC-1 Obra, służący do wykrywania promieniowania laserowego, wraz z wyrzutniami granatów dymnych 902A kalibru 81 mm, termiczna aparatura dymotwórcza TAD, urządzenie wykrywania broni masowego rażenia GO-27, układ przeciwpożarowy i przeciwwybuchowy Deugra i lemiesz do samookopywania. Czołg może być wyposażony w koleinowo-nożowy przeciwminowy trał wykopowy ZTW-92 lub trał przewciwminowy elektromagnetyczny TEM-7, a także w dwie wyrzutnie ładunków wydłużonych PW-ŁWD.

Układ napędowy czołgu PT-91 twardy stanowi dwunastocylindrowy wysokoprężny silnik wielopaliwowy S-12U o pojemnosci 38,88 litra i mocy maksymalnej 625 kW (850 KM) przy 2000 obr./min, chłodzony cieczą, ze sprężarką mechaniczną. System paliwowy składa się z dziewięciu zbiorników (cztery wewnętrzne i pięć zewnętrznych) o pojemności 1475 litrów i dwóch beczek o pojemnosci łącznej 390 litrów. Układ przeniesienia mocy jest sterowany hydraulicznie obejmuje: przekładnię pośrednią z wyprowadzeniem napędu na rozrusznik, sprężarkę i wentylator, dwie siedmiobiegowe zsynchronizowane planetarne skrzynie biegów i dwie jednostopniowe planetarne przekładnie boczne wyprowadzające moment obrotowy na koła napędowe. Układ jezdny składa się z sześciu par kół nośnych, zawieszonych na wałkach skrętnych i wahaczach, kół napędowych z tyłu i kół napinających z przodu oraz trzech par rolek górnego biegu gąsienic. Pierwsza, druga i szósta para kół nośnych posiadają amortyzatory hydraulicze dwustronnego działania. Gąsienice stalowe, z przegubami gumowo-metalowymi i nakładkami gumowymi, o szerokosci 580 mm. Prototypowy PT-91 otrzymał blok sterująco-diagnostyczny kierowcy USDK-1.

 alt

Czołg PT-91AM1 z Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych. Zdjęcie - MON

Jednocześnie planowano stopniową modernizację kolejnych elementów i układów pojazdu - opracowano koncepcję czołgów PT-94 i PT-97, które miały być wprowadzone do produkcji w końcu lat dziewięćdziesiątych i stanowić etap pośredni przed wdrożeniem polskiego czołgu nowej generacji Goryl-Anders. Projekty te nie wyszły poza wstępne etapy opracowania.

Czołgi PT-91 produkowane były w zakładach Bumar-Łabędy S.A. W latach 1995-1997 produkowano wozy od podstaw, łącznie były to 93 pojazdy PT-91, natomiast w latach 1997-2002 modernizowano używane T-72A/M1 w liczbie 140 sztuk - oznaczone zostały PT-91AM i PT-91AM1. W latach 1994-1996 wyprodukowano 58 sztuk PT-91, w 1997 r. - 38 sztuki PT-91 i 20 sztuk PT-91AM, w 1998 r. - 7 sztuk PT-91AM, w 1999 r. - 33 sztuki PT-91AM1, w 2000 r. - 50 sztuk PT-91AM1, w 2001 r. - 20 sztuk PT-91AM1 i w 2002 r. - 7 sztuk PT-91AM1. Zgodnie z planem modernizacji Sił Zbrojnych RP na lata 2001-2006 planowano modernizację kolejnej partii 27 czołgów T-72M1 do standardu odpowiadającego wersji PT-91AM1, jednak nie zrealizowano zamówienia z uwagi na brak finansowania i przejęcie niemieckich czołgów Leopard 2A4.

W tych podwersjach PT-91 zastosowano trzy wersje pancerza reaktywnego ERAWA. Pierwsza składała się z 394 segmentów pancerza reaktywnego w odmianie jednowarstwowej ERAWA-1, druga z 204 modułów ERAWA-1 i 92 dwuwarstwowych ERAWA-2, natomiast trzecia z 164 paneli ERAWA-1 i 95 sztuk ERAWA-2. Panele ERAWA w PT-91 były mocowane pojedynczno na kadłubie i wieży czołgu, w modernizowanych T-72 wprowadzono montaż modułowy paneli. Również system kierowania ogniem zabudowano w dwóch opisanych odmianach - SKO-1M Drawa z polskim celownikiem nocnym PCN-A lub SKO-1T Drawa-T z celownikiem PCT z termowizorem Thermal Elbow Sight. W czołgach PT-91 Twardy zamontowano 35 sztuk urządzeń Drawa, a w pozostałych PT-91 i modelach PT-91AM oraz PT-91AM1 - 198 sztuk Drawa-T. Pojazdy w wersji PT-91AM1 posiadają także radiostację UKF RRC-9500 i system łączności wewnętrznej Sotas.

Wersje rozwojowe i eksportowe PT-91A, PT-91B i PT-91Z

Poza tym w 2000 r. ZM Bumar-Łabędy S.A. przygotowały ofertę modernizacji kolejnych czołgów T-72M1 do standardu PT-91B. Ta wersja miała być wyposażona w silnik S-1000 o mocy 736 KW (1000 KM) przy 2000 obr./min., stanowiący rozwój S-12U ze sprzężarką napędzaną gazami spalinowymi i układem chłodzenia powietrza oraz zmodyfikowanymi podzespołami przeniesienia napędu i układem automatycznego sterowania skrzyniami biegów, system kierowania ogniem Drawa-T z celownikiem PCT oraz automatycznym sprzężeniem z celownikiem dziennym TPD-K1/M, nowymi puliptami sterującymi i komputerem, system ostrzegania o opromieniowaniu SSC-1B Obra-3, gąsienice z nakładkami gumowymi Diehl, wzmocnione wałki skrętne i nowe amortyzatory, zmodernizowany podgrzewacz układów silnika, przyrząd rozpoznania skażeń AAS-1 Tafios. System Drawa-T2 stanowił odmianę przygotowango na zamówienie Indii modelu Drawa-TEI. PT-91B miał mieć moduły pancerza reaktywnego ERAWA-1 i ERAWA-2 z kasetami ze stopów lekkich. Zgodnie z planem modernizacji na lata 2001-2006 planowano unowocześnienie 51 pojazdów, jednak prowadzone w 2000 r. negocjacje nie doprowadziły jednak do podpisania umowy na dostawy zmodyfikowanych wozów.

alt

Czołg T-91AM1, czyli zmodernizowany T-72M1. Zdjęcie - Militarium.net

Czołg PT-91 Twardy uznany został za udaną modernizację T-72M1, ale zakres zmian był kompromisem pomiędzy wymaganiami, a możliwościami polskiego przemysłu i środkami finansowymi przeznaczonymi na program. W związku z tym, w niektórych aspektach nowy pojazd nie do końca spełniał oczekiwania  przykładami mogą być niedostateczna celność ognia w ruchu, czy brak wzrostu manewrowości pojazdu. Było to spowodowane np. pozostawieniem starego stablizatora armaty i wyposażeniem go jedynie w podzespoły diagnostyczne, niepełna modyfikacja układu przeniesienia napędu, brak wzmocnienia pancerza zasadniczego kadłuba i wieży. Porównanie PT-91 Twardy z wprowadzonymi do służby w 2002 r. w Wojskach Lądowych czołgami Leopard 2A4 wypadło niekorzystnie dla Twardego, co uzasadniało podjętą w tym samym roku decyzję zakończeniu przebudowy czołgów T-72 dla Wojska Polskiego.

W 1992 r. zbudowano pierwszą wersję eksportową - T-72M1Z. Pojazd posiadał niezmieniony w stosunku do T-72M1 kadłub i wieżę, silnik S-12U o mocy 625 kW (850 KM) z niezmienionym układem przeniesienia napędu. Zamontowano elementy pancerza reaktywnego ERAWA-1. W 1994 r. opracowano pierwszą kompleksową odmianę eksportową Twardego - PT-91A - w której zastosowano wszystkie udoskonalenia PT-91 Twardy oraz dodatkowo nowe elementy. Wzmocniono dno kadłuba i właz ewakuacyjny, pojazd posiadał silnik S-1000 o mocy 736 kW (1000 KM) ze zmodyfikowanym mechanicznym układem przeniesienia napędu, nowy podgrzewacz agregatów silnika, zderzaki elastomerowe i wzmocnione wałki skrętne zawieszenia. Kolejną odmianą był czołg PT-91Z, w którym zamiast zamontowano system kierowania ogniem Sagem Savan-15 ze stabilizowanym dzienno-nocnym celownikiem działonowego, panoramicznym stabilizowanym dzienno-nocnym przyrządem obserwacyjnym dowódcy VS-580, zestawem czujników i przelicznikiem balistycznym. Poza tym wersje eksportowe Twardego wyposażono w gąsienice Diehl 570P z nakładkami gumowymi.

Pendekar, czyli PT-91E i PT-91M dla Malezji

Rozmowy na temat sprzedaży czołgów Twardy do Malezji rozpoczęto jeszcze w 1992 r. Po dwóch latach rozmów, w 1994 r. przeprowadzono próby czołgu PT-91Z w warunkach azjatyckich, jednak z uwagi na kryzys ekonomoczny w Azji Południowo-Wschodniej w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych negocjacje zawieszono. W 1999 r. wznowiono rozmowy z rządem Malezji w sprawie ewentualnego kontraktu. W 2001 r. polski czołg w wersji PT-91A przeszedł ponownie testy w Malezji, równolegle z kilkoma innymi konstrukcjami, m.in. T-72M2 Moderna, T-80UD i T-90. Po sprecyzowaniu wymagań taktyczno-technicznych Malezyjczycy, poddali ocenie wybrane oferty końcowe, z któych polski projekt uzyskał najwyższą ocenę. Negocjacje umowy rozpoczęto w listopadzie 2002 r. i po ich zakończeniu, w kwietniu 2003 r. podpisano umowę na dostawę 48 czołgów PT-91E, sześciu wozów zabezpieczenia technicznego WZT-91M, pięciu mostów czołgowych PMC-91M Leguan, trzech maszyn inżynieryjno-drogowych MID-91M i jednego pojazdu do szkolenia kierowców SJ-09M, które miały być dostarczone od marca 2006 r. do stycznia 2007 r.

Po uzgodnieniu specyfikacji czołgów i pojazdów pomocniczych, w 2005 r. przygotowano odmianę PT-91E, która była wersją rozwojową PT-91A i PT-91AM1. Przód kadłuba i wieża czołgu posiadały zmienioną konfigurację pancerza oraz moduły ERAWA-1 i ERAWA-2 z kasetami ze stopów lekkich, nie zastosowano ostatecznie dodatkowych paneli pancerza warstwowego kadłuba i wieży z elementami kompozytowymi. W układzie napędowym zamontowano nową wersję silnika S-1000R o mocy 736 kW (1000 KM) ze zmodyfikowanymi układami paliwowym, chłodzenia, smarowania, wydechowym i TAD, przysosowany do montażu układu przeniesienia mocy ESM350M z półautomatyczną skrzynią biegów o dziesięciu przełożeniach i nowymi elementami sterowania na stanowisku kierowcy. Zastosowano wzmocnione wałki skrętne, nowe amortyzatory i zderzaki elastomerowe oraz gąsienice Diehl. System ochrony obejmuje układ ostrzegania o opromieniowaniu SSC-1B Obra-3 i wyrzutnie granatów dymnych 902A kalibru 81 mm. Na pojeździe zamontowano agregat prądotwórczy oraz układ klimatyzacji.

alt

Czołg PT-91E, czyli pierwsza wersja Twardego dla Malezji. Zdjęcie - Militarium.net

Uzbrojenie PT-91M obejmuje armatę gładkolufową Konstrukta Defence 125MS (2A46MS) kalibru 125 mm L/51 z nowym przewodem lufy, opracowaną na bazie wersji 2A46M, z zapasem 40 nabojów. Zmieniono mocowanie armaty do kołyski łoża i zamontowano dodatkowe łoższyko ślizgowe, wprowadzono centralnie umieszczony układ oporopowrotny, wymieniono system stabilizacji działa na elektromechaniczny EADS EPS-91M i zamontowano nowe układy napędowe działa i wieży oraz łożyska bezluzowe. Armata sprzężona jest z karabinem maszynowym MAG kalibru 7,62 mm z zapasem 2000 nabojów. Zastosowano nowszą wersję systemu kierowania ogniem Sagem Savan-15 ze stabilizowanym dzienno-nocnym celownikiem działonowego, dzienno-nocnym przyrządem obserwacyjnym dowódcy Vigy-15, zestawem czujników, w tym miernikiem ugięcia lufy i przelicznikiem balistycznym. Na wieży, na włazie dowódcy zamontowano wielkokalibrowy karabin maszynowy M2HB kalibru 12,7 mm z zapasem 300 nabojów. W układzie ochrony przed bronią masowego rażenia zastosowano układ wykrywania skażeń Cherdes II oraz układ ochrony wzroku przed promieniowaniem świetlnym Pandora. Podsystem łączności obejmuje radiostacje UKF Thales TRC-9310-3 i UKF TRC-3630-3 oraz układ łączności wewnętrznej Sotas. Pojazd posiada także system rozpoznania i zarządzania polem walki Sagem BMS oraz bezwładnościowy układ nawigacyjny Sagem LNS Epsilon 15 z odbiornikiem GPS. Na wieży zamontowano kosz na wyposażenie dodatkowe i pokrowce maskujące.

   PT-91 PT-91Z
PT-91AM1 PT-91B PT-91M
PT-91Ex
PT-91P

 Rok

 1993 2000
1997  2000 2006
2007
2009

Masa bojowa

45,9 tony 47,3 tony  46 ton 47,5 tony 48,5 tony 48,5 tony 48,5 tony

Silnik

S-12U  S-12U S-12U  S-1000 S-1000R S-1000R S-1000R
Układ przeniesienia napędu  Mechaniczny Mechaniczny Mechaniczny Mechaniczny zmodyfikowany ESM350M ESM350M ESM350M

Armata

 2A46M  2A46 2A46M 2A46M 2A46MS 2A46MS 2A46MS

System stabilizacji

 2E28M + PDSU-1 2E28M + PDSU-1  2E28M + PDSU-1 2E28M + PDSU-1  EPS-91M EPS-91M EPS-91M
Sprzężony karabin maszynowy  PKT PKT PKT PKT MAG MAG UKM-2000C
Wielkokalibrowy karabin maszynowy  NSW NSW NSW NSW M2HB M2HB NSW-B
 System kierowania ogniem
 Drawa Savan-15 Drawa-T Drawa-T2 Savan-15
Savan-15
Drawa-TG
 Celownik działonowego
 PCN-A  Savan-15 PCT PCT  Savan-15 Savan-15
PCT
 Przyrząd obserwac. dowódcy
 POD-72 VS-580 POD-72 POD-72 Vigy-15
Vigy-15
POD-72

System ostrzegania

SSC-1 Obra-1 SSC-1 Obra-1 SSC-1 Obra-1 SSC-1B Obra-3 SSC-1B Obra-3 SSC-1B Obra-3 SSC-1B Obra-3

Wyrzutnie granatów

902A
902A
902A
902A
902A
902A
902A

Radiostacja

R-173 Thales
RRC-9500 RRC-9500  Thales RRC-9310-3 lub TRC-3630-3 RRC-9310AP

System łączności wewnętrznej

 R-174  Sotas Sotas  Fonet Sotas Fonet Fonet-IP

System nawigacyjny

 GPK-59 GPK-59
GPK-59
  LNS Epsilon 15 Rockwell Collins
Rockwell Collins

System dowodzenia

        BMS
Jaśmin Jaśmin

System ochrony przed oślepieniem

        Pandora Pandora
Pandora

System przeciwpożarowy

 Deugra  Deugra  Deugra  Deugra Deugra Deugra   Deugra

System ochrony przed bronią ABC

 GO-27  AAS-1 Tafios AAS-1 Tafios  AAS-1 Tafios Cherdes II Cherdes II Cherdes II

System filtrowentylacyjny

         MUSF 3.1.    

Agregat prądotwórczy

         KME    

Klimatyzacja

        Webasto
   

Pojazd wzorcowy PT-91E był badany w Malezji w okresie od sierpnia do września 2005 r., jednak nie uzyskał pozytywnej oceny z uwagi na poważną awarię układu napędowego oraz problemy z systemem kierowania ogniem Savan-15, układem wykrywania skażeń oraz agregatem prądotwórczym. Drugi prototyp, oznaczony PT-91M, poprawiony z uwzględnieniem doświadczeń i uszczegółowionych wymagań odbiorcy przeszedł próby w Malezji i w Polsce w okresie od grudnia 2006 r. do lutego 2007 r. Ich pomyślne zakończenie pozwoliło na rozpoczęcie produkcji seryjnej eksportowych pojazdów.

alt

Malezyjski czołg PT-91M Pendekar. Zdjęcie - Internet

Po usunięciu usterek i wprowadzeniu wymaganych zmian oraz zatwierdzeniu wyników testów eksploatacyjnych i ogniowych, w okresie od marca 2007 r. do lutego 2009 r. wyprodukowano serię czołgów, a także zamówioną partię pojazdów pomocniczych. Ostatecznie kontrakt został przez stronę polską zrealizowany do września 2009 r.

Twardy eksportowy i dla Peru, czyli PT-91Ex i PT-91P

Odmiana PT-91Ex (Export) została przygotowana w 2007 r. równolegle z produkcją pojazdów PT-91M. PT-91Ex posiadał wszystkie udoskonalenia zastosowane w PT-91M budowanych dla Malezji, jednak zamiast komponentów francuskich i amerykańskich wprowadzono system dowodzenia Jaśmin-Fonet z podsystemem łączności wewnętrznej Fonet i radiostację UKF RRC-9310-3 i KF TRC-3620-3.

alt

Czołg PT-91Ex. Zdjęcie - Militarium.net

W 2009 r. przygotowano - na potrzeby ogłoszonego przez Peru na nowy czołg podstawowy - wersję PT-91P. Czołg posiadał wszystkie udoskonalenia zastosowane w PT-91M, ale zamontowano polski system kierowania ogniem Drawa-TGA z dzienno-nocnym celownikiem działonowego PCT z termowizorem Galileo Avionica TILDE i nowym wyświetlaczem celownika dziennego TPD-K1/M nowym monitorem dowódcy, nowymi pulpitami sterowania dowódcy i działonowego oraz nowymi elementami elektroniki. W układzie łączności zintegrowano radiostację RRC-9310AP i moduł łączności wewnętrznej Fonet-IP. Pojazd posiadał także system informatyczny dowodzenia Jaśmin. Dodatkowym wyposażeniem był układ ostrzegawczy SSP-1C Obra-3 oraz urządzenie wykrywania skażeń Cherdes II.

alt

Wieża czołgu PT-91Ex. Zdjęcie - Militarium.net

W kwietniu 2010 r. ogłoszono, że dla sił zbrojnych Peru zakupione zostaną chińskie czołgi Typ-90-II, oznaczone eksportowo MBT-2000. W czerwcu 2010 r. zawieszono jednak program modernizacji wojsk pancernych z uwagi na zmiany w priorytetach finansowania zakupów uzbrojenia.

W 2009 r. zaprezentowano również projekt modernizacji remontowej czołgów PT-91 Twardy posiadanych przez Siły Zbrojne RP. Zasadniczym elementem podlegającym zmianie miał być system kierowania ogniem Drawa-TGA.

Militarium.net. Wszelkie prawa zastrzeżone.