2008-01-24 21:23:21
Samochód opancerzony BRDM-2
Czterokołowy samochód opancerzony BRDM-2 (Bronirowannaja Razwiedywatielno-Dozornaja Maszina-2), czyli opancerzony samochód patrolowo-rozpoznawczy, model 2), powstał w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku w biurze konstrukcyjnym z Fabryki Samochodów GAZ (głowny konstruktor W.A. Diedkow). Konstruktorem prowadzącym samochodu, oznaczanego BTR-40P-2 lub BTR-40PB (GAZ 41-08), był W.K. Rubcow.
BRDM-2 powstał jako rozwinięcie samochodu opancerzonego BRDM-1 (a wcześniej oznaczanego BTR-40P i BRDM), który produkowany od 1957 r. w dużej liczbie i będący podstawowym pojazdem rozpoznawczym Armii Czerwonej, wykazywał szereg niedostatków natury technicznej. Pojazd miał szczelny kadłub w kształcie zbliżonym do pontonu (napęd w wodzie zapewniał pędnik śrubowy) odkryty od góry, w późniejszych seriach BRDM zakryto przedział kadłub od góry płytą pancerną. Pojazd posiadał układ jezdny 4x4, pokonywanie przeszkód terenowych zapewniał układ czterech dodatkowych, opuszczanych kół, znajdujących się parami pomiędzy kołami jezdnymi i napedzanymi łańcuchem. Dodatkowym wyposażeniem była wciągarka. Uzbrojeniem był montowany na podstawie kolumnowej i obsługiwany z zewnątrz wozu 7,62 mm km SGBM, póĽniej 12,7 mm wkm DSzK lub 14,5 mm wkm KPWT. Głównym zarzutem wojskowych był brak wieży z uzbrojeniem strzeleckim i specjalistycznego wyposażenia obserwacyjnego w wozie zwiadowczym, działającym, bądź co bądź, w styczności i kontakcie ogniowym z przeciwnikiem. Nowy samochód miał posiadać zmieniony kadłub o większej objętości wnętrza, mocniejszy silnik oraz wyposażenie rozpoznawcze i obserwacyjne zależne od wersji samochodu. Postulowano wprowadzenie zamkniętej wieży, która miała być uzbrojona w sprzężone: 14,5 mm wkm KPWT oraz 7,62 mm km PKT. W związku z tym w nowym wozie, oznaczanym BRDM-2, zastosowano obrotową, spawaną wieżę zaadaptowaną z transportera kołowego BRT-60BP. Warto wspomnieć, że na bazie BRDM opracowano na Węgrzech samochody rozpoznawcze FUG oraz PSzH-IV.
BRDM-2M96iK Szakal
Pojazd BRDM-2 przyjęto do uzbrojenia Armii Czerwonej w 1962 r. i produkowano w dużych ilościach (łącznie powstało, wg różnych szacunków, ponad 7200 sztuk BRDM-2, większość na eksport) aż do 1989 r., mimo wprowadzenia nowych typów bojowych wozów rozpoznawczych, np. nowoczesnego, gąsienicowego BMR-1K. Okazało się bowiem, że bogato wyposażone a zarazem drogie i skomplikowane wozy rozpoznawcze nie są atrakcyjne dla państw dysponujących skromniejszymi środkami finansowymi. Po wprowadzeniu BRDM-2 do linii, zmieniono dotychczasowe oznaczenie jego poprzednika BRDM, dodając sufiks 1, na BRDM-1. Pierwsza publiczna prezentacja nowego BRDM-2 miała miejsce w 1966 r.
Samochody BRDM-2 okazały się proste w obsłudze i trwałe. Większość z wyprodukowanych egzemplarzy znajduje się do dziś w arsenale kilkudziesięciu państw świata (najwięcej w Rosji, Ukrainie, Libii, Syrii, Polsce, Egipcie, Mongolii, Słowacji). Mimo wad pojazdu: niskiego poziom ergonomii i bezpieczeństwa załogi, mało ekonomicznego silnika, na bazie BRDM-2 powstało wiele wersji specjalistycznych i regionalnych modernizacji wozu. Producent wozu opracował w latach dziewięćdziesiątych wersję BRDM-2D z silnikiem wysokoprężnym i bez kół dodatkowych.
Opis techniczny
BRDM-2 to dwuosiowy (układ 4x4) pojazd pancerny (rozpoznawczy i specjalistyczny). Samochód opancerzony BDRM-2 w wersji podstawowej posiada całkowicie spawany, samonośny kadłub z blachy stalowej, uszczelniony i wyposażony w urządzenie zapewniające nadciśnienie (ochrona przed bronią masowego rażenia). Grubość płyt pancernych wynosi 6-10 mm, zapewnia to odporność na pociski wystrzeliwane z broni małokalibrowej oraz na drobne odłamki pocisków artyleryjskich i granatów. Samonośny kadłub stanowi mocowanie wszystkich zespołów i mechanizmów pojazdu. Odmiennie niż w BRDM-1, przedział napędowy znajduje się z tyłu kadłuba. W przedniej części kadłuba znajduje się przedział kierowania (miejsca kierowcy oraz dowódcy pojazdu, umieszczone obok siebie). Nad swoimi miejscami kierowca i dowódca posiadają okrągłe włazy wykrojone w dachu kadłuba, zamykane pokrywami. Obserwację w przód zapewniają kuloodporne okna, w razie potrzeby zamykane pokrywami pancernymi, które blokowane w pozycji otwartej chronią przed oślepieniem słońcem lub opadami. W tym przypadku obserwacja otoczenia jest możliwa przez peryskopy obserwacyjne TNP-A (dowódca ma do dyspozycji 5 szt., kierowca 4 szt. Zamiast środkowego peryskopu kierowcy można założyć przyrząd noktowizyjny TWN-2B) umieszczone w stropie dookoła włazów. Dowódca dysponuje, oprócz tego przyrządem obserwacyjnym TPKU-2B (w nocy - TKN-1) oraz kolejnym przyrządem TNP-A w ścianie bocznej. Włazy dowódcy i kierowcy są jedynymi otworami, przez które można wchodzić lub opuszczać pojazd. W środkowej części kadłuba umieszczony jest przedział bojowy z zamontowaną na górnej płycie kadłuba jednoosobową, całkowicie zamknięta wieżą BPU-1, spawaną z blach stalowych. Na wspólnej kołysce w wieży zamontowano 14,5 mm wkm KPWT oraz 7,62 mm km PKT, naprowadzane przekładnią ręczną przez celowniczego, spust elektryczny. Przyrządem celowniczym jest teleskopowy, dzienny celownik optyczny PP-61A (powiększenie 2,6x), z oddzielnymi siatkami celowniczymi dla wkm i km. W przedziale załogowym obok wieży wykrojono z obu stron kadłuba po jednym gnieździe umożliwiającym prowadzenie ognia z broni etatowej zwiadowców, który mają miejsca po bokach kosza wieży. Obserwację terenu z boków i tyłu pojazdu przez zwiadowców zapewniają po trzy peryskopy TNP-A, znajdujące się z tyłu za gniazdem. Istnieje możliwość zamontowania nocnych urządzeń noktowizyjnych.
BRDM-2A (M98)
W tylnej części kadłuba zamontowano - odgrodzony od załogi przegrodą pancerną - ośmiocylindrowy silnik benzynowy w układzie widlastym o symbolu GAZ-41, wywodzący się z GAZa-40 zamontowanego w BRDM-1. Moc maksymalna jednostki napędowej BRDM-2 wynosi 102 kW (140 KM) przy 3400 obr/min. Zapas paliwa 290 l w dwóch zbiornikach. Wloty powietrza do silnika i klapy obsługowe znajdują się w stropie kadłuba samochodu. Przekładnia napędowa posiada cztery biegi do przodu i jeden do tyłu (tylko trzeci i czwarty bieg są zsynchronizowane) oraz przystawkę odbioru mocy na pędnik wodny. Sprzęgło mechaniczne, jednotarczowe, suche. Ze skrzyni biegów napęd przekazywany jest na dwubiegową przekładnię redukcyjną, zblokowaną ze skrzynią rozdzielczą z przekładnią przegubową, która przekazuje moc na mosty napędowe przedniej i tylnej osi wyposażone w mechanizmy różnicowe (oraz na koła dodatkowe). W przypadku poślizgu blokują one poszczególne koła, umożliwiając wyjazd z trudnego terenu. Skrzynia rozdzielcza posiada przystawkę odbioru mocy na wyciągarkę. Mosty napędowe sztywne. Zawieszenie posiada półeliptyczne resory piórowe i teleskopowe amortyzatory hydrauliczne o podwójnym działaniu (po dwa na każdy most), koła z oponami 13.00x18 mają układ centralnego pompowania. Koło zapasowe BRDM-2 montowane jest zwykle na dachu wieży. Układ kierowniczy wspomagany (wspomaganie jest wspólne dla sprzęgła, co skutkuje wzrostem siły koniecznej do obrócenia kierownicy w przypadku wciśnięcia pedału sprzęgła), z przekładnią ślimakową. Dodatkowym elementami zwiększającym możliwości terenowe pojazdu są: wciągarka z 30 m liną oraz zamontowane po obu stronach kadłuba pomiędzy kołami zasadniczymi, zawieszone na wahaczach, po dwa mniejsze koła terenowe, typu lotniczego. Opuszczane przez kierowcę mechanicznie, napędzane łańcuchami ze skrzyni rozdzielczej, w położeniu szosowym schowane są za bocznymi ścianami nadwozia. BRDM-2 posiada szczelny kadłub, umożliwiający pływanie. Napęd w wodzie zapewnia pędnik, ukryty pod hydraulicznie odsuwaną klapą w tyle kadłuba, napędzany przekładnią rozdzielczą od silnika, przy pomocy wału napędowego i reduktora pędnika. Sterowanie w wodzie umożliwiają dwa płaty-stery, uruchamiane przekładnią zblokowaną z przekładnią kierowniczą. Samochód posiada hydraulicznie podnoszony falochron. Szczelny kadłub jest istotny dla prawidłowej pracy automatycznego układu ochrony przed bronią masowego rażenia. Urządzenia łączności i rozpoznania to: układ inercyjnej nawigacji TNA-2, radiostacja R-123 oraz używane przez zwiadowcę na zewnątrz pojazdu rentgenometr DP-3B i przyrząd rozpoznania skażeń WPChR.
Uzbrojenie BRDM-2 stanowią wkm 14,5 mm KPWT (z zapasem 500 naboi) oraz sprzężony z nim km 7,62 mm PKT (z zapasem 2000 naboi). Wieża posiada kąty podniesienia broni w elewacji od - 4 do + 30 stopni (w późniejszych seriach do +60 stopni) oraz kąt obrotu w azymucie 360 stopni.
Przeciwlotnicza Strzała-1 na BRDM-2 [fot. Michał Fiszer]
Załogę BRDM-2 stanowi czterech lub pięciu ludzi: dowódca, kierowca, celowniczy (w czasie jazdy zajmuje miejsce poza wieżą) oraz jeden lub dwóch zwiadowców.
Zestaw przeciwpancerny Malutka-P na BRDM-2 [fot. Michał Fiszer]
BRDM-2 w Polsce
W Polsce pierwsze BRDM-2 weszły na wyposażenie jednostek w połowie lat sześćdziesiątych XX w. Łącznie zakupiono ponad 450 szt. samochodów rozpoznawczych, prawie drugie tyle w wersjach specjalistycznych (m.in. 191 szt. 9P133, 17 szt. 9P148, 32 szt. RChB). W 2004 r. wykazywane było ponad 600 szt. BRDM-2 (najprawdopodobniej wszystkich wersji). W Polsce opracowano wesje dowodzenia. Pierwsza z nich to wóz dowodzenia pododdziałów przeciwpancernych BRDM-2 R-1A. Wersja posiada nie zmienione uzbrojenie i wyposażenie standardowe oraz dodatkowe wyposażenie łączności i sztabowe, w tym radiostacje R-123Z i R-107 Druga to wóz dowódczo-sztabowy pododdziałów rozpoznawczych BRDM-2 R-5. Dodatkowe wyposażenie pojazdu - przy nie zmienionym uzbrojeniu - to radiostacja R-130M, radiostacja UKF R-123M, odbiornik radiowy UKF R-323 do nasłuchu; odbiornik radiowy lotniczy R-870M do nasłuchu w sieci radiowej lotnictwa rozpoznawczego. Wóz R-5 jest przystosowany do normalnej pracy bojowej na równi z wozami szeregowymi BRDM-2 oraz utrzymania łączności w ruchu i na postoju. Załoga składa się z czterech osób: dowódcy, operatora łączności, kierowcy i strzelca pokładowego. Obecnie Wojsko Polskie eksploatuje do 400 samochodów opancerzonych BRDM-2 wersjach rozpoznawczych oraz bliżej nieokreśloną liczbę w wersjach specjalistycznych (co najmniej 100 zestawów przeciwpancernych, kilkanaście wozów rozpoznania przeciwchemicznego). Dodatkowo ponad 100 wozów zostało zmodernizowanych do wersji BRDM-2M96, M96i/iK, BRDM-2B Żbik-B, z tego 12 BRDM-2iK i 14 BRDM-2B posiadał PKW Irak.
BRDM-2M96i
Jeszcze przez kilka lat zmodernizowane BRDM-2 będą podstawowymi pojazdami pododdziałów rozpoznawczych Wojsk Lądowych. Natomiast wersje przeciwpancerne, szczególnie 9P133 Malutka-P, stanowiąca podstawowy sprzęt pododdziałów przeciwpancernych polskich brygad zmechanizowanych, wobec całkowitego zużycia i bardzo niskiej wartości bojowej wymagają szybkiego zastąpienia przez nowe samobieżne wyrzutnie ppk - na lekkich wozach terenowych lub cięższych nośnikach (np. kołowe transportery opancerzone Ryś, Rosomak, itp.).
BRDM-2B (M97)
W połowie lat 80., wobec braku możliwości rychłego wprowadzenia nowego lekkiego, kołowego wzou rozpoznawczego rozpoczęto w WZM w Siemianowicach Śląskich, remontujących polskie BDM-2, prace nad modernizacją samochodu (kryptonim Tukan). Założeniem było przeprowadzenie seryjnej modernizacji w czasie remontów generalnych BRDM-2. Wynikiem programu były opracowane wersje:
- BRDM-2 M96 (model 1996). Postulat zwiększenia objętości wnętrza dla załogi i wyposażenia zrealizowano w wersji M96 poprzez usunięcie dodatkowych kół "terenowych", wprowadzono nowe dno i ściany boczne z małymi drzwiami dla zwiadowców. Wyposażenie poszerzono o: autonomiczny układ ogrzewania wnętrza, nowe siedziska załogi, pasywny noktowizor kierowcy PNK-72 (zamiennie z dziennym TNP-A), obrotowy dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny dowódcy POD-72, montowany na stropie kadłuba przed włazem dowódcy, GPS, nowe urządzenia łączności (w tym system łączności wewnętrznej Sotas), koło zapasowe na stelażu z tyłu kadłuba.
- BRDM-2M96i - w wersji M96i wprowadzono dodatkowo nowy silnik Iveco 8040, sześciocylindrowy, wysokoprężny, o mocy 121 kW (165 KM). Po raz pierwszy pokazany w 1997 r.
- BRDM-2M96iK Szakal - wersja M96i pokazana w 2003 r., opracowana dla Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Iraku. Posiada silnik Iveco Aifo 8040SRC, klimatyzację przedziału załogi, nowe akumulatory, uzbrojenie w postaci 12,7 mm wkm NSW (z zapasem 500 naboi) i 7,62 mm km PKT (2000 naboi) z celownikiem dzienno-nocnym CDN-1, przyrządy obserwacyjne kierowcy PNK-72 i dowódcy POD-72 zamiast dotychczasowych TWN-2B i TKN-1, system łączności wewnętrznej Fonet, radiostację pokładową RRC-9500 i przenośne R-3501.
- BRDM-2M96iK Szakal Plus - wobec zwiększonego niebezpieczeństwa ataków bronią przeciwpancerną na polskie BRM-2 z PKW w Iraku w 2004 r. przygotowano modernizację, której wynikiem jest uodpornienie Szakala na ostrzał pociskami przeciwpancernymi do kal. 7,62 mm, starszymi pociskami granatników przeciwpancernych, m.in. RPG-7 i wybuchy min przeciwpiechotnych. Do kadłuba przymocowano zewnętrzne prętowe ekrany przeciwkumulacyjne, zastosowano dodatkowe płyty pancerne i wewnętrzne wykładziny przeciwodłamkowe - łącznie masa wozu zwiększyła się o 1000 kg, do ok. 8500 kg.
- BRDM-2B (model 1997) Żbik-B "szeregowy" - głęboka modernizacja wozu oparta na wersji BRDM-2M96. Od początku lat dziewięćdziesiatych prowadozno analizy możliwości modernizacji polskich wozów kołowych, w tym SKOT i BRDM-2. Modernizacja SKOT-a zakończyła się powstaniem transportera Ryś [1], natomiast w odniesieniu do BRDM-2, w 1995 r. Sztab Generalny zainicjował pracę badawczo-rozwojową modernizacji wozów (wykonawcami był WPTIS z Sulejówka i WZM z Siemianowic Śląskich), polegającą na przebudowie kadłuba, z nowym układem jezdnym i nową wieżą. Opracowano trzy odmiany silnikowe: S359 (od Stara 266), Mercedes OM366 i DAF. Ostatecznie po próbach wozów w 1997 r. zdecydowano się na inną jednostkę napędową - silnik Iveco. W WZM przebudowano kadłub pojazdu, wprowadzając wszystkie elementy z wersji M96 oraz modernizując: napęd (zastosowano sześciocylindrowy silnik wysokoprężny Iveco Aifo 8040 SRC-21.11 o mocy 165 KM z zapasem paliwa 145 l w jednym zbiorniku), nowe elementy przeniesienia napędu (skrzynia rozdzielcza, wzmocnienie wałów napędowych), nowe niezależne wspomaganie układu kierowniczego, dwuobwodowe hamulce, zamontowano układ przeciwpożarowy i przeciwwybuchowy Deugra oraz dodatkowe Ľródło zasilania (agregat prądotwórczy) ZPD-2/4, podgrzewacz Thermo 90DW, dmuchawę. Wyposażenie specjalistyczne uzupełniono o: układ nawigacji inercyjnej UNZ-20 z odbiornikiem GPS, przyrząd rozpoznania skażeń AAS-1 Taifos, system ochrony przed bronią masowego rażenia i filtrowentylacją. Opracowano elektrycznie obracaną, spawaną wieżę z włazami w stropie i niszami bocznymi, wyposażoną w 12,7 mm wkm NSW i 7,62 mm km PKT z celownikiem dzienno-nocnym CDN-1. Istnieje możliwość zamontowania na wieży, wysuwanej przez luk w stropie i blokowanej, wyrzutni ppk 9K111 (9P135) Fagot (nie wdrożony - wersja ta nosi oznaczenie BRDM-2BF) z 4 pociskami 9M113. Poza tym pojazd może zabierać dodatkowo: 60 mm moĽdzierz LM-60K (12 naboi), ręczny granatnik ppanc. RPG-7 (10 naboi), 7,62 mm km PKM (1400 naboi), 26 mm pistolet sygnałowy wz. 78, granaty ręczne (18 szt.), dalmierz laserowy LNS, stanowiące uzbrojenie 2-3 osobowej grupy rozpoznawczej. Wieża ma zamontowany układ ostrzegania o opromieniowaniu wiązką laserową SSC-1A Obra oraz sześć wyrzutni 81 mm granatów dymnych Cytryn. Przyrządy obserwacyjne to POD-72 i TNPT-1 dowódcy TNP-A/PNK-72 kierowcy, 15 TNP-A i 3 TNPO-150. Łączność zapewniają system Fonet oraz radiostacja RRC 9500. Od 1999 r. zmodernizowano co najmniej kilkanaście pojazdów do standardu BRDM-2B.
- BRDM-2A (model 98) Żbik-A "dowódczy" - w tej wersji pokazanej w 2001 r., oprócz powyższych zmian, wprowadzonych w M97, na wieży zamontowano wysięgniki z optoelektroniczną głowicą obserwacyjną niemieckiej firmy STN Atlas-Elektronik i radarem obserwacji pola walki (np. AN/PPS-5C) oraz we wnętrzu wozu dodatkowe środki łączności (dodatkowa radiostacja R-3530) i dowodzenia (terminale BFC201 i PCJ9560 dla zwiadowców), system ochrony wzroku przed promieniowaniem laserowym. Wyprodukowano tylko prototyp wozu, który przechodził próby w 2001 r., nie uruchomiono jednak jego produkcji seryjnej. Podobnie jak PZA Loara został przyjety na stan WP w pojedynczym egzemplarzu.
- Żbik-P - niezrealizowany, powstały w 2001 r., projekt systemu przeciwlotniczego. Na BRDM-2 M96 planowano zamontować wyrzutnię systemu Poprad (z czterema pociskami Grom) lub stację radiolokacyjną. Ostatecznie system Poprad i jego wersja rozwojowa Kobra zostały umieszczone na innych, nowszych nośnikach.
Pozostali użytkownicy BRDM-2, wersje i odmiany w części II.
Dane taktyczno-techniczne i uzbrojenie:
|
BRDM-2 (podstawowy) |
Żbik-A/B (M96/97) |
BRDM-2M (Ukraina)
|
|
|
Masa bojowa (kg)
|
6600 (7200)
|
8000
|
7900
|
|
Długość (mm)
|
5750
|
6290
|
6100
|
|
Szerokość (mm)
|
2350
|
2425
|
2350
|
|
Wysokość (mm)
|
2310
|
2430
|
210
|
|
Rozstaw osi (mm)
|
3100
|
3100
|
3100
|
|
Prześwit (mm)
|
340
|
285
|
340
|
|
Silnik (typ)
|
GAZ-41
|
Aifo 8040 SRC
|
SMD-21-08
|
|
Moc (KM)
|
140
|
165
|
145
|
|
Dodatkowe koła
|
+
|
-
|
+
|
|
Prędkość maks. (km/h)
|
95
|
90
|
100
|
|
Prędkość pływania (km/h)
|
9 (4,2)
|
4,2
|
4,2
|
|
Pokonywanie rowów o szer. (mm)
|
1200
|
800
|
1200
|
|
Pokonywanie ścian o wys. (mm)
|
400
|
400
|
400
|
|
Pokonywanie wzniesień (stopnie)
|
30
|
30
|
30
|
|
Przechył boczny (stopnie)
|
25
|
25
|
25
|
|
Zasięg maksymalny (km)
|
750
|
500
|
1000
|
|
Czas pływania (h)
|
17-19 h
|
17-19 h
|
18-20 h
|
|
Załoga
|
4
|
5
|
4
|
|
BRDM-2 (podstawowy) |
Żbik-A/B (M96/97) |
BRDM-2M (Ukraina)
|
|
|
Główne (kal.)/amunicja (szt.)
|
14,5/500
|
12,7/480
|
14,5/500
|
|
Dodatkowe(kal.)/amunicja (szt.)
|
7,62/2000
|
7,62/2000
|
7,62/2000
|
|
Kąty ostrzału uzbrojenia (stopnie)
|
-5/+30
|
-4,5/+32,5
|
-4/+60
|
Przypis:
[1] - tekst w serwisie Militarium.
Źródła (wybór):
- T.Begier, D.Użycki: Kołowe wozy bojowe, Warszawa 2000.
- R.Wożniak, P.Kupidura: BRDM-2 (MW nr 6/05).
- Instrukcja samochodu BRDM-2, Warszawa 1972.
- G.Hodanowicz: Modernizacja BRDM-2 (RWTO nr 8/99), Szakal + (RWTO nr 10/04).
- I.Witkowski: Lekkie opancerzone wozy bojowe, Warszawa 1994.
Opracował: Tomasz Kwasek