2008-01-26 15:53:55
Mark I Matilda (A11)
Czołg ten powstał w ojczyźnie broni pancernej, Wielkiej Brytanii. W okresie międzywojennym wysnuto tam teorie o potrzebie posiadania trzech typów wozów pancernych: lekkiego rozpoznawczego, szybkiego dla związków operacyjnych oraz piechoty, przeznaczonego do wsparcia pododdziałów wojsk lądowych.
Już w 1927 roku w Wielkiej Brytanii sformowano pierwszy (także na świecie)zmechanizowany związek taktyczny – Experimental Mechanized Forced wyposażony m.in. w ponad 280 pojazdów 15 typów. Po dwuletnich doświadczeniach z udziałem ww. jednostki opracowano koncepcje docelowej struktury i zasad użycia związków zmechanizowanych. W kwietniu 1934 roku generalny inspektor Royal Tank Corps (RTC) gen. Hobart zaproponował opracowanie czołgu piechoty. Według koncepcji opracowanej przez Komitet Badawczy przy brytyjskim Sztabie Imperialnym czołg miał się charakteryzować: niewielkimi wymiarami, dobrym opancerzeniem i uzbrojeniem w karabin maszynowy z ogólnym zadaniem wspierania i towarzyszenia walczącej piechocie. Opracowanie pojazdu powierzono potentatowi na ówczesnym rynku broni pancernej, firmie Vickers-Armstrong. Jej główny konstruktor (do chwili śmierci w grudniu 1935 roku) John Carden, w październiku 1935 roku otrzymał zadanie wykonania projektu czołgu. W oparciu o projekt wytworzony został prototyp Matildy ( z blach żelaznych) oznaczony przez Sztab określeniem A11E1 (numer ewidencyjny pojazdu T1724 i cywilny rejestracyjny CMM880) i następnie przekazany do badań w Mechanisation Experimental Establishment w Farnborough we wrześniu 1936 roku.
Czołg Matilda
Prototyp Matildy posiadał typowy układ konstrukcyjny z umiejscowionym z przodu przedziałem kierowania, po środku przedziałem bojowym i przedziałem napędowym z tyłu. Nad przedziałem bojowym umieszczono obrotową wieżę z pojedynczym km Vickers 7,7mm z zapasem 4000 pocisków i kącie ostrzału w pionie od –15 do +25 stopni. Kadłub był długi, wysoki i wąski przez co stanowił trudny cel od czoła a równocześnie ułatwiał pokonywanie szerokich rowów. Jak na ówczesne standardy czołg posiadał bardzo silne opancerzenie. Grubość czołowych płyt kadłuba sięgała 65mm, bocznych 60mm, tylnych 50mm zaś odlewana wieża o grubości do 65mm. W stropie kadłuba wykonano wycięcie na właz kierowcy. Do boków czołgów zamocowano nie osłonięte elementy układu jezdnego.
Jak już wspomniałem wieża była odlewana i ręcznie obracana w poziomie za pomocą przekładni mechanicznej. Drugi członek załogi, dowódca, dysponował włazem w stropie wieży. Czołg opracowano jako pojazd dwuosobowy, kierowca i dowódca, przez co ten drugi był przeciążony obowiązkami co odbijało się na efektywności pojazdu. Praktycznie cały system napędowy czołgu zapożyczono z samochodów produkowanych przez przemysł cywilny. Napęd tworzył 8 cylindrowy silnik gaźnikowy Forda o mocy 70KM, współpracujący z 4-biegową skrzynią Fordson. Zawieszenie zapożyczono z ciągnika artyleryjskiego Dragon Medium Mark IV. Tworzyły je dwie pary wózków z każdej strony, każdy z czterema ogumionymi kołami jezdnymi amortyzowanymi resorami płaskimi. Szerokie na 290 mm gąsienice opierały się na łącznie dwóch parach kół podtrzymujących połączonych w jeden zespół z wózkami. Podczas prób pojazdu zauważono szereg niedostatków: ciasnotę czołgu, wady i niską wytrzymałość układu jezdnego, złą widoczność ze stanowiska kierowcy, oraz nienajlepiej rozwiązany układ chłodzenia silnika. Za pomocą różnych rozwiązań udało się wyeliminować nieprawidłowości. Jednak najważniejsza, słabe uzbrojenie, pozostała. Już we wrześniu 1936 roku zauważono potrzebę wyposażenia czołgu piechoty w uzbrojenie artyleryjskie. Postanowiono jednak skoncentrować się na nowym pojeździe A12 Matilda II. W związku z tym A11 postanowiono potraktować jako pojazd przejściowy, mający wypełnić lukę sprzętową do czasu dopracowania typu zasadniczego. Tuż po zakończonych próbach, w kwietniu 1937 roku zamówiono 60 wozów (nr. od T3433 do T3492, nr. rejestracyjne HMH788-847), potem w styczniu 1938 druga partia także 60 wozów (T5551-T5610, RMY905-964) i ostatecznie w styczniu 1939 (niektóre źródła piszą o kwietniu) ostatnią liczącą 19 wozów partię (T8101-T-8119). Produkcję czołgu zakończono w lipcu 1940 roku po wyprodukowaniu 139 wozów (+prototyp). Część wozów otrzymało zmienione uzbrojenie w postaci wkm Vickersa 12,7mm, oraz dwie wyrzutnie 101,6mm granatów dymnych. Czołgi drugiej i trzeciej serii przystosowano do instalacji trału przeciwminowego Fowlera, którego łącznie dostarczono 14 zestawów.
Czołg Matilda
Czołgi Matilda I zaczęto dostarczać do jednostek RTC od jesieni 1938 roku. Nowe wozy kolejno otrzymały: 4 Royal Tank Regiment (RTR) z Farnborough, 7 RTR z Catterick Camp, 8 RTR z Perham Down. Każdy z tych pułków (faktycznie batalionów) składał się z 3 kompanii po pięć sekcji z trzema czołgami w każdej. Każda kompania posiadała dodatkowo po czołgu A11 i lekkim Mk VI w dowództwie kompanii. Także dowództwo pułku miało w swym składzie 2 dodatkowe wozy A11. Łącznie batalion posiadał 50 czołgów A11 Matilda I.
W momencie wybuchu wojny całkowicie wyposażony był tylko 4 RTR. Wszystkie trzy pułki włączono w skład 1 Armijnej Brygady Pancernej przygotowywanej do działań w ramach Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego na kontynencie europejskim. We wrześniu 1939 do Francji wysłano 4 RTR, w maju 1940 roku dołączył 7 RTR (z 27 A11 i 23 A12), zaś 8 RTR pozostał na wyspach. Najbardziej znaczącą operację na kontynencie 1 Brygada przeprowadziła 21 maja 1940 roku pod Arras, gdzie oba regimenty (łącznie 58 A11 i 16 A12) wsparły atak brytyjskiej piechoty. Śmiałe ataki na pododdziały niemieckich 7 DPanc i dywizji Totenkopf umożliwiły brytyjczykom wyjście z okrążenia. Tutaj wyszła na jaw największa zaleta brytyjskich czołgów-opancerzenie- gdy niemieckie 37mm działa przeciwpancerne okazały się zupełnie nieskuteczne. Los ocalałych z odwrotu przez kontynent europejski pojazdów dopełnił się pod Dunkierką, gdzie ewakuowane do Anglii oddziały zmuszone były pozostawić swój sprzęt i wyposażenie. Czołgi które nie uległy całkowitemu zniszczeniu wpadły w ręce niemieckich zdobywców (96 A11 i A12) gdzie otrzymały nazwę PzKpfw Mk I-747(e). Sami brytyjczycy w lutym 1942 roku uznali czołg A11 za przestarzały i nie nadający się do użytku bojowego i wycofali do zadań szkoleniowych (także do polskiej 10 BKPanc).
Dane taktyczno - techniczne:
- Masa- 11,2 t;
- Załoga- 2 ludzi;
- Długośc- 496 cm,
- Szerokośc- 233,5 cm,
- Wysokośc- 200,5 cm,
- Prześwit- 39 cm;
- Uzbrojenie – 1km 7,7 mm lub 12,7 mm;
- Przyrządy celownicze i obserwacyjne – 1 celownik mechaniczny, 2 peryskopy obserwacyjne, 1 szczelina obserwacyjna;
- Pancerz – kadłub nitowany z płyt walcowanych o grubości – przód 25-65 mm, boki 60 mm, tył 12-50 mm, strop 20 mm, dno 10-20 mm, wieża odlewana o grubości ścian – przód, boki i tył 65 mm, strop 10 mm;
- Napęd – silnik gaźnikowy, 4-suwowy, widlasty, 8 cylindrowy Ford o pojemności 3620 cm3 i mocy 70 KM, chłodzony cieczą;
- Paliwo – benzyna , pojemność zbiorników 191 litrów;
- Układ napędowy – sprzęgło główne suche, jednotarczowe, skrzynia przekładniowa mechaniczna, biegi-4/1, mechanizmy skrętu- sprzęgła boczne, przekładnie boczne;
- Podwozie- zawieszenie zblokowane, z każdej strony po dwa wózki z 4 podwójnymi kołami jezdnymi z bandażami gumowymi, zawieszone na płaskich resorach; 2 pary podwójnych kół podtrzymujących, koła napędowe z tyłu, napinające z przodu, gąsienice metalowe o szerokości 290 mm, jednosworzniowe, w taśmie 116 ogniw, rozstaw środków 1930 mm;
- Osiągi – moc 6,36 KM/t, nacisk jedn. 0,68 kg/cm2 , prędkość maksymalna 12-13 km/h, zasięg po drodze 130 km; Pokonywane przeszkody – rowy o szerokości 200 cm, brody głębokości 80 cm, ściany wysokości 75 cm.
Bibliografia:
- p. Andrzej Kiński, Czołg piechoty Mark I (A11) Matilda, Nowa Technika Wojskowa nr.3
